Byłeś przekonany, że po śmierci rodzica dostaniesz część majątku – a okazało się, że testament wszystko przekazuje komuś innemu. Zachowek to narzędzie, które chroni Cię w takiej sytuacji. To prawo do pieniężnej rekompensaty, nawet jeśli zostałeś pominięty. W tym artykule wyjaśniamy, kto może żądać zachowku, jak go wyliczyć i ile masz czasu, żeby nie stracić roszczenia.
Czym jest zachowek
Zachowek to prawo najbliższej rodziny do części majątku po zmarłym – nawet jeśli testament przekazuje wszystko komuś innemu. Nie daje prawa do konkretnej rzeczy (mieszkania, samochodu), ale pozwala domagać się wypłaty określonej kwoty pieniędzy.
Instytucja zachowku wynika z Kodeksu cywilnego i ma jeden cel: chronić bliskich przed całkowitym wykluczeniem z dziedziczenia, niezależnie od woli spadkodawcy.
Kto może żądać zachowku
Prawo do zachowku mają wyłącznie osoby, które w konkretnej sytuacji byłyby powołane do spadku z ustawy:
- zstępni spadkodawcy (dzieci, a w odpowiednich przypadkach także wnuki i dalsi potomkowie),
- małżonek zmarłego,
- rodzice spadkodawcy – tylko wtedy, gdy w danej sytuacji byliby powołani do dziedziczenia ustawowego, w szczególności gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych.
Rodzeństwo nie ma prawa do zachowku – brat ani siostra nie mogą go żądać, nawet jeśli byli blisko ze zmarłym.
Samo wszczęcie sprawy o rozwód lub separację nie pozbawia małżonka automatycznie prawa do dziedziczenia ani zachowku. Małżonek może zostać wyłączony od dziedziczenia przez sąd, jeżeli spadkodawca wystąpił o rozwód lub separację z jego winy, żądanie to było uzasadnione, a jeden z pozostałych spadkobierców ustawowych wystąpił z powództwem w terminie 6 miesięcy od dowiedzenia się o otwarciu spadku, nie później jednak niż w ciągu roku od śmierci spadkodawcy.
Kto musi zapłacić zachowek
Odpowiedzialność za zapłatę zachowku powstaje w kolejności określonej w Kodeksie cywilnym. Zależnie od sytuacji zobowiązani mogą być:
- w pierwszej kolejności spadkobierca lub spadkobiercy,
- jeżeli zachowku nie można uzyskać od spadkobiercy – osoba, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny,
- w dalszej kolejności, w granicach przewidzianych ustawą: obdarowany, fundacja rodzinna, której fundusz założycielski doliczono do spadku, albo osoba, która otrzymała mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej.
Nie każdy zapisobierca testamentowy odpowiada bezpośrednio za zachowek. Trzeba odróżnić zapis windykacyjny od zapisu zwykłego – zapis zwykły nie czyni zapisobiercy bezpośrednim dłużnikiem osoby uprawnionej do zachowku, choć może podlegać odpowiedniemu zmniejszeniu.
Ile wynosi zachowek – wzór i przykład
Zachowek wynosi co do zasady połowę tego, co uprawniony otrzymałby przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawnionym jest małoletni zstępny – zachowek wynosi dwie trzecie ustawowego udziału.
Wzór na obliczenie zachowku:
Zachowek = udział ustawowy × ½ (albo × ⅔ dla osoby trwale niezdolnej do pracy lub małoletniego zstępnego)
Przykład – jak obliczamy zachowek:
Zmarły zostawił majątek o wartości 300 000 zł i miał dwoje dzieci. Przy dziedziczeniu ustawowym każde dziecko dostałoby 150 000 zł. Jedno z dzieci zostało pominięte w testamencie – może domagać się zachowku w wysokości 75 000 zł (½ × 150 000 zł). Przykład zakłada brak małżonka spadkodawcy, długów spadkowych, wcześniejszych darowizn, zapisów windykacyjnych i innych przysporzeń wpływających na obliczenie zachowku.
Co wlicza się do majątku przy obliczaniu zachowku
Najpierw ustala się czystą wartość spadku, a następnie – zgodnie z zasadami Kodeksu cywilnego – dolicza się określone przysporzenia dokonane przez spadkodawcę. Przy wyliczaniu zachowku bierze się pod uwagę m.in.:
- wartość aktywów wchodzących do spadku, pomniejszoną o długi spadkowe, z zastrzeżeniem szczególnych zasad dotyczących zapisów zwykłych i poleceń,
- darowizny podlegające doliczeniu do spadku, z wyjątkami określonymi w ustawie,
– zapisy windykacyjne – nie zaś zapisy zwykłe i polecenia,
– fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony przez spadkodawcę, jeżeli fundacja nie została ustanowiona w testamencie, oraz określone mienie otrzymane w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej – na zasadach przewidzianych w Kodeksie cywilnym.
Nie uwzględnia się m.in.:
– drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach (np. typowych prezentów urodzinowych),
– darowizn dokonanych ponad 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani osobami uprawnionymi do zachowku,
– funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej wniesionego ponad 10 lat przed otwarciem spadku, chyba że fundacja rodzinna jest spadkobiercą, oraz określonego mienia z rozwiązanej fundacji otrzymanego ponad 10 lat wcześniej przez osobę niebędącą spadkobiercą ani uprawnionym do zachowku.
Kiedy zachowek się nie należy
Prawo do zachowku nie przysługuje albo może zostać wyłączone w szczególności w przypadku osoby:
- skutecznie wydziedziczonej w testamencie z jednej z przyczyn wskazanych w Kodeksie cywilnym: uporczywego postępowania wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, popełnienia wobec spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób określonego umyślnego przestępstwa albo rażącej obrazy czci, bądź uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy,
- uznanej przez sąd za niegodną dziedziczenia z jednej z ustawowych przyczyn,
- która skutecznie zrzekła się dziedziczenia lub samego prawa do zachowku, odrzuciła spadek albo – w przypadku małżonka – pozostawała ze spadkodawcą w prawomocnie orzeczonej separacji lub została wyłączona od dziedziczenia prawomocnym orzeczeniem sądu.
Ważne: zstępni wydziedziczonego zstępnego zachowują własne prawo do zachowku, nawet jeżeli osoba wydziedziczona przeżyła spadkodawcę.
Wydziedziczenia dokonuje spadkodawca w testamencie. Przyczyna wydziedziczenia musi odpowiadać jednej z przesłanek ustawowych i powinna wynikać z treści testamentu. Nie istnieje natomiast ogólna instytucja „pozbawienia zachowku przez sąd na wniosek krewnych” wyłącznie z powodu nagannego zachowania.
Jak ubiegać się o zachowek krok po kroku
Krok 1 – Ustal, czy Ci przysługuje
Sprawdź, czy należysz do kręgu uprawnionych (zstępny, małżonek albo rodzic, który dziedziczyłby z ustawy) oraz czy nie zachodzi okoliczność wyłączająca prawo do zachowku, np. skuteczne wydziedziczenie, niegodność dziedziczenia, zrzeczenie się prawa lub odrzucenie spadku.
Krok 2 – Wylicz kwotę
Ustal czystą wartość spadku, darowizny i zapisy windykacyjne podlegające doliczeniu, ewentualne przysporzenia związane z fundacją rodzinną, swój udział ustawowy oraz świadczenia, które należy zaliczyć na należny Ci zachowek.
Krok 3 – Wyślij wezwanie do zapłaty
Skieruj pisemne wezwanie do właściwej osoby zobowiązanej do zapłaty zachowku. Najczęściej będzie to spadkobierca, ale w określonych sytuacjach roszczenie może być kierowane także do zapisobiercy windykacyjnego, obdarowanego, fundacji rodzinnej albo osoby, która otrzymała mienie z rozwiązanej fundacji. Podaj żądaną kwotę, sposób jej wyliczenia i termin zapłaty.
Krok 4 – Ugoda pisemna, mediacyjna, sądowa lub notarialna
Jeżeli strony są gotowe do porozumienia, mogą zawrzeć zwykłą ugodę pisemną, ugodę przed mediatorem zatwierdzoną przez sąd, ugodę sądową albo odpowiednio sporządzoną ugodę notarialną. Pomoc adwokata lub radcy prawnego przy przygotowaniu ugody jest wartościowa, ale sama „ugoda adwokacka” nie stanowi odrębnej formy prawnej i nie jest automatycznie tytułem wykonawczym.
Krok 5 – Pozew do sądu
Jeżeli osoba zobowiązana odmawia zapłaty, możesz wnieść pozew. Co do zasady sprawę o zapłatę do 100 000 zł włącznie rozpoznaje sąd rejonowy, a gdy wartość przedmiotu sporu przekracza 100 000 zł – sąd okręgowy. Sąd ustali m.in. krąg uprawnionych i zobowiązanych, czystą wartość spadku, darowizny, zapisy windykacyjne oraz inne przysporzenia wpływające na zachowek.
Pilnuj terminu przedawnienia. Jego początek zależy od tego, przeciwko komu kierujesz roszczenie oraz czy został sporządzony i ogłoszony testament.
Przedawnienie zachowku – ile masz czasu
Roszczenia związane z zachowkiem co do zasady przedawniają się po 5 latach, ale początek terminu zależy od rodzaju roszczenia i osoby zobowiązanej:
- roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy testamentowemu – 5 lat od ogłoszenia testamentu; przy braku testamentu w praktyce przyjmuje się co do zasady termin liczony od otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy,
- roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z powodu otrzymania zapisu windykacyjnego lub darowizny, przeciwko fundacji rodzinnej z tytułu funduszu założycielskiego oraz przeciwko osobie, która otrzymała mienie z rozwiązanej fundacji rodzinnej – 5 lat od otwarcia spadku.
Po upływie terminu osoba zobowiązana może podnieść zarzut przedawnienia. W takim przypadku sąd może oddalić powództwo, mimo że roszczenie pierwotnie było zasadne.
Ważne zasady:
- Skuteczne wniesienie pozwu do sądu przerywa bieg przedawnienia.
- Pozew prawomocnie zwrócony albo skutecznie cofnięty nie wywołuje skutków związanych z jego wniesieniem i co do zasady nie przerywa biegu przedawnienia.
Najczęściej zadawane pytania
Czy zachowek można dostać w naturze, np. jako część mieszkania?
Nie. Zachowek to wyłącznie roszczenie pieniężne. Nie możesz żądać wydania konkretnej rzeczy – możesz domagać się tylko wypłaty odpowiedniej kwoty.
Czy darowizna za życia spadkodawcy zmniejsza zachowek?
To zależy. Darowiznę otrzymaną przez osobę uprawnioną do zachowku co do zasady zalicza się na należny jej zachowek, dlatego może ona obniżyć kwotę dochodzonego roszczenia. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się natomiast darowizn dokonanych ponad 10 lat przed śmiercią na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Nie decyduje więc samo to, czy obdarowany należał do rodziny.
Czy małżonek może stracić prawo do zachowku?
Tak, ale samo trwające postępowanie rozwodowe nie powoduje automatycznej utraty prawa. Małżonek może zostać wyłączony od dziedziczenia przez sąd, jeżeli spadkodawca wystąpił o rozwód lub separację z jego winy, żądanie było uzasadnione i uprawniony spadkobierca wystąpił z powództwem w ustawowym terminie. Prawo do zachowku nie przysługuje również małżonkowi pozostającemu ze spadkodawcą w prawomocnie orzeczonej separacji; może je utracić także wskutek skutecznego wydziedziczenia, niegodności dziedziczenia albo zrzeczenia się prawa.
Czy mogę żądać zachowku, jeśli przyjąłem spadek?
Tak. Przyjęcie spadku nie wyklucza roszczenia o zachowek – jeśli Twój udział w spadku jest niższy niż należny zachowek, możesz żądać dopłaty do pełnej kwoty.
Czy można się umówić z rodziną na zachowek bez sądu?
Tak. Strony mogą zawrzeć zwykłą ugodę pisemną, skorzystać z mediacji, zawrzeć ugodę przed sądem albo odpowiednio ukształtowaną ugodę notarialną. Prawnik może przygotować lub sprawdzić treść porozumienia, lecz podpisanie umowy w kancelarii adwokackiej samo w sobie nie nadaje jej mocy ugody sądowej ani tytułu wykonawczego.
Zachowek to Twoje prawo – nie czekaj z działaniem
Zachowek chroni osoby najbliższe, które w konkretnej sytuacji dziedziczyłyby z ustawy, ale skuteczność roszczenia zależy od zachowania właściwego terminu. Termin wynosi co do zasady 5 lat, jednak może być liczony od ogłoszenia testamentu albo od śmierci spadkodawcy – zależnie od rodzaju roszczenia i osoby zobowiązanej. Po jego upływie dłużnik może podnieść zarzut przedawnienia.
Jeśli nie wiesz, czy zachowek Ci przysługuje, jak go wyliczyć lub jak zacząć – sprawdź poradnik Finanse Pogrzebowe z opcją konsultacji. Jakub Rosiak przeanalizuje Twoją sytuację i powie wprost, jakie masz prawa i co zrobić w pierwszej kolejności.
→ Sprawdź pakiety z konsultacją
Autor – Jakub Rosiak
Praktyk z 20-letnim doświadczeniem w zakresie finansów i prawa po śmierci bliskiej osoby. Autor poradnika „Finanse Pogrzebowe„, który pomaga rodzinom odzyskać pieniądze i przejść przez formalności bez zbędnego stresu
